Deutsche Musteransiedlung Golenhofen:
niemiecka wzorcowa wieś osadnicza.
Przez kilkanaście lat o podpoznańskim Golęczewie
mówiło się i pisało w całym Cesarstwie Niemieckim,
a nawet we Francji i Ameryce.
W 1901 majątek w Golęczewie kupiła niemiecka Komisja Kolonizacyjna (Komisja Osadnicza, Königlich Preußische Ansiedlungskommission – na zdj. jej siedziba w Poznaniu).
Celem, jak w przypadku zakupu innych polskich posiadłości, było osiedlenie we wsi niemieckiej ludności. Wszystko po to, by wzmocnić niemiecki żywioł na wschodzie Cesarstwa.
Z pomocą Komisji Kolonizacyjnej Niemcy osiedlali się w setkach miejscowości w Poznańskim i na Pomorzu. Jednak dla Golęczewa wyznaczono specjalną rolę. Podobno na mocy decyzji samego cesarza Wilhelma II wieś miała stać się wzorcową (Musteransiedlung).
Inwestycja w Golęczewie była od samego początku pomyślana jako wielkie przedsięwzięcie propagandowe. To miał być pokaz siły niemieckiej kultury, jej dominacji nad polską ludnością – a przede wszystkim, wzór do naśladowania.
W latach 1902-1905 zbudowano za wielkie pieniądze kilkadziesiąt stylowych domów osadniczych i budynki użyteczności publicznej. O wsi, przemianowanej w 1906 roku na Golenhofen, pisano w prasie niemieckiej i zagranicznej. Przyjeżdżały tu wycieczki organizowane przez administrację i liczne niemieckie instytucje pozarządowe.
Wzorcową wieś i jej obiekty zaprojektował z najwyższą starannością Paul Fischer, główny architekt Komisji Kolonizacyjnej.
Na terenie dawnego majątku wyznaczono 41 gospodarstw (od małych – do 2,5 ha, do dużych – do 20 ha), zaopatrzonych w bieżącą wodę i kanalizację deszczową.
W odróżnieniu od innych miejscowości, Komisja Kolonizacyjna zajęła się również budową całego kompleksu. Miało to zagwarantować najwyższą jakość wykonania. Jako podwykonawców, angażowano renomowane firmy z Poznania i innych regionów Niemiec.
Oprócz zagród z domami dla samodzielnych gospodarzy, zbudowano także kilka domów dla robotników rolnych.
Zmiany objęły również starą, „polską” część Golęczewa. Zniszczony dawny dwór przebudowano na dwa osobne domy. Kilka lichych domów pomiędzy częścią dworską a budowaną wsią osadniczą zburzono (obecnie – ul. Tysiąclecia). Przygotowano w ten sposób miejsce pod nowe domy dla niemieckiej ludności. Zdjęcia burzonych ruder chętnie pokazywano w prasie, zestawiając je ze schludnymi domostwami Komisji Kolonizacyjnej.
Większość nowych domów została zbudowana wzdłuż drogi do Chojnicy – dzisiejszej ulicy Dworcowej. Istniejąca zieleń została zachowana i uzupełniona, dzięki czemu wieś od początku robiła przytulne wrażenie.
Każdy budynek otrzymał indywidualne oblicze, a ich architektura nawiązywała w luźny sposób do charakterystycznych cech budownictwa różnych regionów Niemiec.
Wiodącym motywem był szachulec, zwany też przez Polaków „pruskim murem”. Barwy wykończenia domów odwoływały się do kolorów ówczesnej flagi niemieckiej – czerni, bieli i czerwieni.
Na elewacji wielu budynków znajdowały się wymalowane gotycką czcionką przysłowia i powiedzenia (czytaj więcej).
Centrum wsi tworzył rynek, zlokalizowany na przecięciu dróg Chludowo-Sobota i Chojnica-Rostworowo.
Nad rynkiem dominował dom gminny (Gemeindehaus), mieszczący szkołę i salę modlitewną, określaną też po prostu kościołem. Przed zwieńczonym zegarową wieżą budynkiem szkoły postawiono ozdobne ujęcie wody, nakryte daszkiem.
Wkrótce ruszyła akcja rekrutacyjna. Dom w Golęczewie mogli kupić wyłącznie Niemcy i ewangelicy – i to nie z Poznańskiego. Chodziło o to, żeby osadnicy nie integrowali się łatwo z miejscową polską ludnością.
Wśród miejsc, z których w latach 1905-1906 przybyli osadnicy, wymienia się różne regiony ówczesnych Niemiec (Śląsk, Badenia, Saksonia, Hanower), ówczesne Węgry i Rosję a nawet Amerykę.
Życie społeczności Golenhofen koncentrowało się dokoła szkoły i kościoła, a także stojącej naprzeciw gospody „Pod Złotą Gwiazdą” – Gasthaus zum Goldenen Stern.
Inne zbudowane dla wspólnych potrzeb obiekty to zlewnia mleka, pompa wodna, a także wielofunkcyjny budynek, łączący m.in. funkcję pralni, łaźni i piekarni (Wasch- Bade- und Backhaus).
Całe założenie, a także poszczególne budynki omawiano w licznych artykułach, zwłaszcza w prasie poświęconej architekturze.
Żeby nadać rozgłos wzorcowej wsi, dla dziennikarzy organizowano specjalne wycieczki.
Golenhofen stało się obowiązkowym punktem do zwiedzenia przy okazji pobytu w Poznaniu dla niemieckich patriotów, zapatrzonych w misję kulturową Komisji Kolonizacyjnej.
Ale także zwykli obywatele, nawet Polacy, przyjeżdżali tu – na niedzielny wypad. Polski przewodnik Orłowicza z 1913 roku wymienia jednym tchem Golęczewo obok Puszczykowa, wśród podpoznańskich atrakcji.
Kres wzorcowej wsi położyły lata 1918/1919. Poznańskie wróciło do Polski, a większość osadników sprzedała domy Polakom i wyjechała do Niemiec. Golęczewo straciło status wsi wzorcowej i w czasach międzywojennych stało się znów zwykłą miejscowością.
Zobacz wpisy
Zdjęcia rodziny John
Rodzina John mieszkała na Lipowej 2 w latach 1905-1945. Ich historia wiąże się z tragicznymi wydarzeniami. Senior rodziny, Gustav, został zastrzelony przez sowieckich żołnierzy na własnym podwórku. Jego prawnuczka, Andra John, udostępniła nam zdjęcia z rodzinnego albumu. Gustav John był jednym z nielicznych osadników w Golęczewie, którzy przybyli z pobliskich…
O Golęczewie w Jahrbuch Weichsel-Warthe
W grudniu 2025 r. w roczniku, wydawanym przez stowarzyszenie „Wisła-Warta” (Landsmannschaft Weichsel-Warthe), ukazał się mój artykuł „Golenhofen: ein Ansiedlungsdorf bei Poznań (Posen)”. Tekst powstał przede wszystkim z myślą o niemieckim czytelniku, a jego ambicją było przedstawienie „w pigułce” zawiłych polsko-niemieckich relacji w Golęczewie XX wieku. Szczególną uwagę poświęcam w nim…
1914: Podoficer Kämpe odwiedza starego ojca w Golęczewie
„Pociąg się zatrzymał, a z zewnątrz dobiegł dźwięk „Goo-lähn-hoo-fähn”. Wilhelm Kämpe otrząsnął się z zamyślenia i wysiadł”. Wszystko wskazuje na to, że krzepiąca niemiecki patriotyzm nowela „Erlöser Krieg” jest literacką fikcją. Ale oddane z dużą dokładnością realia Golęczewa wskazują, że jej autor przechadzał się osobiście ulicami wsi. Wzmianek w prasie,…
Toniszewo, Golęczewo – dwa dwory, jedna historia
Parę kilometrów za Wągrowcem, we wsi Toniszewo, znajduje się zaniedbany dwór. Z Golęczewem wiążą go nie tylko osoby właścicieli. Dwór w Toniszewie daje wyobrażenie, jak mógł wyglądać ten golęczewski, którego pozostałości możemy oglądać przy ulicy Krętej. 19 czerwca 1885 r. zmarł Theodor Bayer, właściciel majątku w Golęczewie, emerytowany oficer pruskiej…
1908: Opis Golenhofen, czyli skąd przybyli osadnicy
W literaturze, w tym także prasie niemieckiej sprzed I wojny światowej, można znaleźć różne i sprzeczne informacje o pochodzeniu osadników, sprowadzonych do wsi wzorcowej Golenhofen. Na przykład, że niektórzy przybyli z Bośni; lub też że wśród nich nie było miejscowych Niemców, bo byli zbyt skłonni do polonizacji. Z poszukiwań w…
Paul Fischer – portret i nekrolog
Jako szef rady budowlanej Komisji Osadniczej Paul Fischer miał decydujący wpływ na projekt wzorcowej wsi w Golęczewie i na architekturę poszczególnych domów. Od lat poszukiwałem bezskutecznie zdjęcia tego człowieka. I wreszcie się udało. Portret Fischera w czasopiśmie „Ostland” z 1915 roku związany jest z późniejszym, „post-poznańskim” okresem jego życia. W…
„The Invention of Indigenous Architecture” – o niemieckiej architekturze „rodzimej” w Golęczewie i… Namibii
Fenomen niemieckiej wsi wzorcowej w Golęczewie wciąż stanowi przedmiot zainteresowania naukowców z różnych stron świata. Golenhofen to jeden z bohaterów pracy profesora uniwersytetu w szwajcarskiej Bazylei – Kenny’ego Cupersa. Artykuł „The Invention of Indigenous Architecture” analizuje, jak trend „rodzimości” w architekturze niemieckiej w XIX i na początku XX wieku był…
1910: Tak Golęczewo bawiło się na szkolnym festynie
W urzędowych czasopismach zdarzają się perełki. Wydanie Kreisblatt des Kreises Posen-West (urzędowej gazety powiatu zachodniopoznańskiego) z 4 sierpnia 1910 zawiera obszerną i barwną relację ze szkolnego święta w Golenhofen. Są tu opisy zabaw, a także podniosła atmosfera święta ku czci cesarza. Przenieśmy się do wakacyjnego Golęczewa z roku 1910… (tłumaczenie…
Bruno De Cordier: o Golęczewie po niderlandzku
15 maja br. na niderlandzkojęzycznym portalu Historiek.net ukazał się artykuł o historii Golęczewa. Jego autor, Bruno De Cordier, profesor uniwersytetu w Gandawie, podczas pisania artykułu korzystał z treści ze strony goleczewo.com, oraz odwiedził naszą wieś w kwietniu. O wrażenia zapytałem go w krótkim wywiadzie. Tytuł artykułu to „Golenhofen, een ‘Duits…
1906: Dworcowa 53 w Ostdeutsche Bau-Zeitung
Niemiecka wieś wzorcowa Golęczewo była w okresie budowy tematem wielu wzmianek w prasie – zwłaszcza w tych mediach, które były poświęcone architekturze, urbanistyce i kształtowaniu krajobrazu. Jednym z nich, które poświęciły uwagę naszej wsi, była wrocławska Ostdeutsche Bau-Zeitung (Wschodnioniemiecka Gazeta Budowlana). Tytuł wydawany był aż dwa razy w tygodniu (w…
1910: Lokomotywa P 3.1 w Golęczewie
Jak wyglądały składy pociągów, zatrzymujących się na stacji w Golenhofen? Dzięki porównaniu dwóch pocztówek z epoki można się nawet pokusić o identyfikację modelu lokomotywy. Jedyny znany mi widok pociągu na stacji w Golęczewie sprzed I wojny światowej to niewyraźny kadr na pocztówce, wysłanej w 1912 roku. Obraz jest niestety słabo…
1906: Opis wsi Golenhofen wg Schwochowa
„Ansiedlunsgdorf Golenhofen” to wydana w Lesznie w 1908 r. dla potrzeb patriotycznego nauczania szkolnego broszura, opisująca dzieje niemieckiej kolonizacji na wschodzie. Co dla nas ważne, jest tam rozdział o niemieckiej wsi wzorcowej w Golęczewie. Jest to barwny reportaż z wizyty H. Schwochowa, odbytej w naszej wsi najprawdopodobniej latem 1906 roku.…
1905: Co śpiewały dziewczyny przy golęczewskiej studni
11 czerwca 1905 roku, w niedzielę Zielonych Świątek, Golęczewo odwiedził niejaki O. (Oskar?) Frederich, korespondent wydawanego w Berlinie czasopisma “Das Land”. Wzorcowa wieś Komisji Osadniczej była już w większości zasiedlona, choć wciąż jeszcze nosiła nazwę Golentschewo. Pan Frederich zawarł w obszernym reportażu szczegółowy opis wsi, która wkrótce zostanie urzędowo przemianowana…
Golęczewo na YouTube: „Why the germanisation of Polish lands failed”
Dziś premiera filmu o pruskiej Komisji Osadniczej i wsi wzorcowej Golenhofen. Twórcą nagrania jest Maurice Widmer, student uniwersytetu w Getyndze. Jako autor strony goleczewo.com miałem przyjemność współpracy przy produkcji, w części dotyczącej Golęczewa. Nagranie to solidna porcja wiedzy o germanizacyjnej działalności Komisji Osadniczej, której celem była zmiana struktury etnicznej Poznańskiego…
1904: Ulotka reklamowa dla potencjalnych osadników w Golęczewie
W 1904 roku wzorcowa niemiecka wieś była już niemal gotowa do zasiedlenia. O tym, czym przekonywano potencjalnych mieszkańców do osiedlenia się w Golęczewie, możemy się przekonać czytając ulotkę, którą przygotowała pruska Komisja Osadnicza. Ulotka pochodzi ze zbiorów gnieźnieńskiego oddziału Archiwum Państwowego w Poznaniu. Przytaczam jej treść niemal w całości. Zaproszenie…
1904: Zima zawitała do Golęczewa
1904, może 1905 rok? Zimą fotografowie rzadko zaglądali na wieś. Tym cenniejsze jest to zdjęcie, ukazujące główne skrzyżowanie wsi, z domem na Dworcowej 48 na pierwszym planie. To kolejna fotografia doskonałej jakości z książki „Zwanzig Jahre deutscher Kulturarbeit: 1886-1906 : Tätigkeit und Aufgaben neupreußischer Kolonisation in Westpreußen und Posen”, przedstawiającej…
Rynek w Golęczewie jak spod igły
Rok 1903, może 1904? Centralny plac niemieckiej wsi wzorcowej niemal gotowy. Zamieszczona w propagandowym wydawnictwie fotografia daje pojęcie o rozmachu inwestycji Komisji Osadniczej w Golęczewie. „Zwanzig Jahre deutscher Kulturarbeit: 1886-1906 : Tätigkeit und Aufgabenneupreußischer Kolonisation in Westpreußen und Posen” to wydane w 1907 roku dzieło promujące osiągnięcia niemieckiej kolonizacji na…
Pokaz pocztówek ze starego Golęczewa – retrospekcja z 2013
Dziesięć lat temu hucznie obchodziliśmy umowne 700-lecie istnienia naszej wsi. Częścią tych uroczystości była konferencja 23 listopada 2013 r., na której z odczytami nt. historii Golęczewa wystąpili m.in. historycy prof. Izabela Skierska i prof. Tomasz Jasiński, archeolog Andrzej Krzyszowski. W tym szacownym gronie miałem przyjemność wystąpić i ja, prezentując stare…
Dworcowa 28: Drzwi do przeszłości
Dziesiątki razy mijałem ten dom, aż uważnie przypatrzyłem się widocznym zza płotu wejściowym drzwiom. Dotarło do mnie, że kuta krata zawiera w sobie inicjały pierwszego gospodarza tej posesji. Z lewej „Pf” a z prawej „H”. Był nim rolnik Heinrich Pfahlert. Pochodził z Barterode w Dolnej Saksonii, ur. w 1878 r. Do Golęczewa…
1915: U-Boot z Rokietnicy, a właściwie z Golęczewa
Morze jest wzburzone. Ze spienionej fali wyłania się majestatycznie ciężki metalowy korpus kiosku Unterseeboot (tj. łodzi podwodnej). Nad nim dumnie powiewa bandera Kaiserliche Marine (tj. cesarskiej (niemieckiej) marynarki wojennej). A wszystko to dzieje się u wybrzeży brytyjskich w roku 1915. Dlaczego więc o tym piszemy? W listopadzie 1915 r. losy…
1912: Więzienie za malwersacje w Golęczewie
Czy machlojki są wynalazkiem dzisiejszych czasów? Ależ skąd. Przed ponad wiekiem nieuczciwi sprzeniewierzali publiczne pieniądze z podobnym zapałem jak dziś. O sile karzącej ręki sprawiedliwości przekonał się Karl Heiland z Golęczewa, mieszkający w domu przy ul. Dworcowej 35. Urodzony w 1863 r. Heiland przybył do wzorcowej wsi Golenhofen z Helmlingen…
20 sierpnia 1904: Pociąg zatrzymuje się w Golęczewie
Na linii Poznań-Piła, zarządzanej przez bydgoską dyrekcję kolei Królestwa Prus, powstaje nowy przystanek. Nie w 1905, ale już w 1904 roku. Dwa archiwalne artykuły przesuwają o rok wstecz powstanie stacji kolejowej w Golęczewie. Dzięki nim wiemy, że Niemcy już podczas tworzenia wzorcowej wsi zaplanowali tu przystanek pasażerski. Dotychczas otwarcie golęczewskiej…
Rodzina Arwa – golęczewscy potentaci z Węgier
Nie było wśród niemieckich osadników w Golenhofen bardziej znaczącego nazwiska niż Arwa. Spokrewnieni ze sobą Arwowie posiadali kilka gospodarstw, a ich senior pełnił rolę sołtysa. Zanim przybyli do Golęczewa, mieli za sobą kilka etapów dalekich migracji. Ten starszy mężczyzna na zdjęciu to niemal na pewno Heinrich I Arwa, senior golęczewskich…
Z wizytą w kamienicy Paula Fischera
Wyspiańskiego 10, okazała secesyjna kamienica na poznańskim Łazarzu. To tutaj w latach 1904-1915 mieszkał Paul Fischer, główny projektant założenia architektonicznego wzorcowej wsi Golęczewo. Księga adresowa Poznania z roku 1912 podaje adres Fischera (w drugiej linii): Hardenbergstrasse 4, parter. Od 1919 i znów po II wojnie, ulica nazywa się Wyspiańskiego. Dokładniej,…
1911: Remont mostu na Samicy
Most na rzeczce Samica to popularne miejsce spacerowe dla mieszkańców Golęczewa. Urokliwy zakątek Lasu Sobockiego kiedyś miał dużo większe znaczenie – tędy przebiegała droga łącząca istotne miejscowości. O istotności drogi na Rostworowo możemy się przekonać nawet dziś, obserwując resztki nawierzchni z polnego kamienia, pokrywające fragment prowadzący od mostu w górę.…
1909: Buhaj z Dworcowej 38
Nieoceniony periodyk urzędowy powiatu Poznań-Zachód (Kreisblatt des Kreises Posen-West), wydanie z 2 grudnia 1909, donosi: „Golenhofen, 29 listopada 1909 r. (stacja hodowli byków). Osadnik Thomas Frey z Golenhofen nabył za 600 marek buhaja hodowlanego czarno-białej rasy nizinnej Jeverländer, ze stada H. Gerdes w Mehringsburgu. W tym celu Królewska Komisja Osadnicza…
1903: panorama Golęczewa ze szklanego slajdu
Przed nami widok wzorcowej wsi niemieckiej z czasów budowy, zapisany na niepozornej szklanej płytce. Niedawno wzniesione budynki są jeszcze niezamieszkałe, a przestrzeń dokoła zaskakuje pustką. Nabyta na internetowej aukcji szklana płytka o rozmiarach 9,5 cm na 8,5 cm jest jednym z setek, a może nawet tysięcy slajdów, wydawanych seryjnie przez…
1916: Pamiątka z Knyszyna od Ericha Piefke
Jedno zdjęcie a kawał historii. Zakupiona na aukcji na e-bayu fotografia to jak e-mail wysłany z odległej przeszłości. Nadawca „e-maila”, Erich Piefke, nie żyje od ponad stu lat. Dzięki internetowym poszukiwaniom udało się odcyfrować jego tożsamość. Podpis na rewersie zdjęcia głosi: „Andenken an das Russenkommando beim Pionierkommando im Warthelager bei…
Biedruski poligon w książce Franka Rohowskiego
Najnowszy, kwietniowy numer „Gazety Sucholeskiej” przypomina o niezwykłej publikacji pewnego Szwajcara, który prywatnym sumptem wydał album z setkami zdjęć z naszej gminy. Książka poświęcona jest sąsiadowi Golęczewa zza miedzy – biedruskiemu poligonowi. Dwujęzyczna książka „Krótka historia poligonu w Biedrusku i jego wyjątkowego sąsiada” to prawdziwy skarb dla amatorów historii naszego…
Cawein, czyli winnica w Golęczewie
W 1911/1912 Peter i Magdalena Cawein przybyli do Golenhofen z Ilbesheim (wówczas Bawaria, a dziś – Nadrenia-Palatynat). Równo sto lat po opuszczeniu Golęczewa przez Magdalenę, jej prawnuk Sebastian Kessler znalazł stronę goleczewo.com, a następnie podzielił się informacjami o historii rodziny. Prawdziwym rarytasem jest szczegółowy opis majątku golęczewskiego gospodarstwa Caweinów. Rodzina…
Golęczewo 
Musisz być zalogowany, aby dodać komentarz.