1830: Porucznik Naso mapuje Golęczewo i okolice

Prawie 200 lat temu pewien oficer pruskich kirasjerów wybrał się w naszą okolicę, pracując nad wykonaniem mapy, która do dziś zadziwia bogactem szczegółów. Urmesstischblatt z 1830 roku przenosi nas w czasy, gdy Golęczewo składało się z kilkunastu domów, na miejscu szosy obornickiej rósł las, a o liniach kolejowych nie śniło się nikomu.

Urmesstischblätter („pierwotne arkusze stolikowe”) to ręcznie rysowane mapy w skali 1:25 000. Powstały w XIX wieku podczas pierwszego systematycznego pomiaru Prus, wykonanego przez armię. Nazwa pochodzi od metody pracy. Topografowie zdejmowali teren na stoliku mierniczym (Messtisch), opierając się na sieci triangulacyjnej, i od razu nanosili wszystko na arkusz, rysując i kolorując. Taki arkusz więc to właściwie rękopis polowy o wymiarach ok. 45 x 45 cm. Lasy, łąki, wody, zabudowa i drogi mają na nim odpowiednie barwy, a rzeźba terenu jest podkreślona kreskami. Mapy te są cenne, bo przedstawiają krajobraz sprzed uprzemysłowienia, przed budową kolei i sprzed intensywnej melioracji. Na tych mapach widać układ wsi i dróg, granice lasów, cieki wodne, jeziora i mokradła. Dziś Biblioteka Państwowa w Berlinie stopniowo udostępnia kolejne arkusze Urmesstischblattów – w tym ostatnio także mapę okolic Golęczewa.

Na wyrysowanej w 1830 roku mapie najważniejsze drogi Golęczewa przebiegają tak jak obecnie. Całość wsi mieści się na północ od dzisiejszej Dworcowej. Wzdłuż drogi do Chludowa, po obu stronach ciągną się chłopskie chaty, zapewne z drewna i gliny. Na starej mapie dobrze widoczne są dwa stawy – ten na ul. Tysiąclecia, i mniejszy przy ul. Krętej. Od strony Chludowa wieś zamykają zabudowania majątku, wówczas własność Jana Gorczyczewskiego. Na tyłach majątku zaczyna się polna droga ze szpalerem drzew, prowadząca w kierunku folwarku Nepomucenowo. To właśnie dzisiejsza ulica Kręta.

Nepomucenowo leżało mniej więcej na miejscu dzisiejszej firmy Duda-Cars. Pionowa kreska na mapie to miejsce łączenia jej arkuszy, nieco na wschód od przebiegu linii kolejowej na Piłę, zbudowanej kilkadziesiąt lat później. Warto zauważyć brak szosy obornickiej – tutaj na mapie mamy las. Z kolei, w przeciwieństwie do dzisiejszego stanu, lasu nie było w okolicach Jeziora Golęczewskiego, zaznaczonego po prawej stronie tego fragmentu mapy. Trakt Poznań-Oborniki przebiegał wówczas dalej od Golęczewa, przez wieś Drogocin, która zanikła w końcu XIX wieku. Dzisiaj przebieg tej ważnej drogi jest ledwie widoczny w terenie, na obrzeżach poligonu.

Porucznik von Naso, kirasjer z mapą

Na „golęczewskim” arkuszu Urmesstischblatta widnieje podpis: „Aufgenommen und gezeichnet im Jahre 1830 vom Lieut. von Naso im 2ten Cüras. Rgt.”, czyli „Pomierzone i narysowane w roku 1830 przez porucznika von Naso z 2. Pułku Kirasjerów”. Autorem mapy był najprawdopodobniej Carl Gustav Hartwig, oficer pruskiej kawalerii o nietypowym pochodzeniu. Był wychowankiem Christiana Friedricha Wilhelma von Naso, emerytowanego pruskiego majora i ostatniego męskiego potomka starego rodu szlacheckiego z Turyngii i Saksonii. Przybrany ojciec ustanowił go swoim spadkobiercą, a w 1828 roku Hartwig otrzymał dziedziczne pruskie szlachectwo wraz z herbem i nazwiskiem „Hartwig genannt von Naso”. Mapę sporządził zatem dwa lata po nobilitacji, gdy jako młody porucznik został oddelegowany ze swojego pułku, stacjonującego prawdopobonie w pomorskim Pasewalku, do prac topograficznych pruskiego Sztabu Generalnego. Pozostał w 2. Pułku Kirasjerów na długo: według herbarza Ledebura w 1852 roku był w nim majorem, a zarazem adiutantem przy Generalnym Dowództwie II Korpusu Armii.

Zobacz też